Khéo Dụng Tâm (Phần 11): Khéo Dụng Tâm (Song Ngữ)

TT.Thích Tâm Hạnh

1. KHÁI QUÁT

Thực tế cuộc sống của mỗi người, bên ngoài là bản thân tiếp xúc với các tình huống, hoàn cảnh. Bên trong thì chính mình đối diện với các tâm tưởng của mình. Cuối cùng, mang lại kết quả như thế nào đều do tâm của chúng ta quyết định. Tâm thiếu sáng suốt, không tự chủ thì hành xử, tạo tác mang lại khổ đau. Nếu biết lựa chọn và hướng tiến đúng đắn, sẽ đưa đến an vui hạnh phúc. Và hành giả khéo tu tập thì đạt đến tự tại giải thoát. Việc hạ thủ công phu cũng ngay trọng tâm rất thật ấy.

 

Khi sống, bàn bạc, làm việc, thường lưu lại trong đầu những tư tưởng nghĩ suy. Đúng ra, chúng chỉ là những bóng dáng không thật. Nhưng do chúng ta chưa đủ tỉnh lực, có khi là lầm chấp cho nên những ảnh ảo kia lại có tác dụng chi phối, khiến con người bất ổn, khổ đau. Muốn giác ngộ giải thoát thì phải biết cách hàng phục, vượt thoát. Hành giả dụng công chính tại chỗ này.

2. DỤNG TÂM CHƯA KHÉO

a)  Đối diện

Khi tiếp duyên xúc cảnh, nếu cho rằng phải đối diện để chuyển hóa thì vô tình tạo thành khái niệm đối diện và can thiệp trên tướng, tức đã phan duyên. Hễ có khái niệm tức tâm tưởng đã có, ngăn cách chân tâm. Khi vừa phan duyên thì thức mê đã sanh, do đó sẽ tự nhiễm trước. Chỗ này sâu kín. Hành giả phát hiện các dính mắc để buông thì chỉ là thấy những kết quả đã dính mắc rồi. Căn nguyên là thức bên trong nó tự động dính mà không cho chúng ta biết. Nếu không khéo, việc tu tập buông xuống cũng chỉ buông được phần nổi. Còn phần sâu kín bên trong của thức mê này thì buông như thế không thể sạch được. Đây là lý do dụng công nhiều, nhưng kết quả thì khiêm nhường, không như mong đợi, buông mãi mà chúng vẫn cứ còn hoài.

b)  Đè nén, tấn công niệm

Đè nén, không cho niệm khởi thì cũng giống như dùng đá đè cỏ, không mọc chỗ này sẽ chuyển hướng sang chỗ khác. Hoặc có khi dùng sức giác mạnh để tấn công tìm đến tận cùng của vọng tưởng là gì. Hành giả dụng công bằng các phương cách trên sẽ cảm thấy mình có tu tập nhiều cho nên có cảm giác thỏa mãn. Ban đầu tâm sẽ tạm lắng và có kết quả nhất định. Nhưng một thời gian sau sẽ xảy ra nhiều tác dụng phụ nguy hiểm. Điển hình như căng thẳng, mất ngủ, dễ bực bội, cáu gắt, đau đầu, ngực nặng khó thở, lưng căng cứng và nặng như có tảng đá đè lên, hoặc trạo cử nhúc nhích không yên, không tọa thiền được... Cuối cùng không thể tiếp tục công phu.

c)   Lảng tránh, phớt lờ

Cố tình lảng tránh, phớt lờ thì có thể tránh được cảnh ngoài. Nhưng như thế đã vô tình thầm cho cảnh là thật, nó có giá trị để mình phải sợ và né tránh. Vì thế, ngay khi nhắm mắt quay lưng thì hình ảnh của chúng đã in vào trong đầu rồi, tránh đâu cho được.

Hơn nữa, cách thực hành như trên cũng gần với bệnh nhậm, tức để mặc tình, mặc kệ. Khi muốn để mặc tình, mặc kệ, tức đã rơi vào khái niệm, vẫn chưa lìa niệm. Mà hễ còn một niệm nào đó thì bản chất cũng giống với tất cả niệm. Bởi còn trong thức mê thì niệm còn có cơ sở để tồn tại. Chúng ta có thể dùng phương pháp lảng tránh hoặc mặc tình để cho qua một vài tâm tưởng nào đó, nhưng điều đó không có nghĩa là sạch hết tất cả vọng niệm nên không có giá trị. Bởi nếu còn các niệm khác thì vẫn còn y nguyên trong mê cho nên giá trị chi phối cũng tương tự, không hết khổ và an vui tuyệt đối. Quan trọng là phải biết diệu chỉ hàng phục tất cả niệm đều không, mới đạt đến giác ngộ giải thoát. (Sẽ nói rõ tại mục ‘Khéo dụng tâm” ở sau).

Bên cạnh đó, cách dụng công này dễ đưa hành giả rơi vào trạng thái gần với vô minh; như là tâm tưởng lơ lửng, mênh mang, nhận biết mọi vấn đề kém... không hợp đạo.

d)  Dùng cái biết mạnh để ngự trị và tiêu diệt vọng tưởng

Không quan tâm đến vọng tưởng, hành giả chỉ đề lên cái biết thật mạnh thì vọng tự rút lui, chỉ còn toàn cái biết. Tiếp tục duy trì cái biết mạnh thêm thì nó sẽ ngự trị và chiếm lĩnh hết không gian của tâm, không còn chỗ cho vọng tưởng dấy khởi. Lúc này, trong tâm thấy an và sáng biết mạnh, không vọng hoặc vọng chỉ thưa và yếu ớt, hành giả ngỡ rằng chân tâm hiện tiền, vọng đã được hàng phục. Nhưng thực sự thì chưa phải.

Kết quả thực tế là đến khi bệnh nặng hoặc thân và tinh thần quá yếu sắp lâm chung thì tất cả sinh hoạt trong đời bỗng cùng lúc ùa về như một cuốn phim, không hề mất. Nó cuộn trào, dồn dập tới tấp, rất nhanh và mạnh, đến độ khiến chúng ta rối loạn, mất kiểm soát và sợ hãi. Như thế, sẽ bị nghiệp dẫn dắt đẩy vào luân hồi trong bất lực. Đây là sự thật đã có hành giả kinh qua.

Bởi cái biết được lưu xuất từ chân tâm không phải như vậy.

Thiền sư Nam Tuyền nói: “Đạo chẳng thuộc biết và chẳng biết. Biết là vọng giác, không biết là vô ký. Nếu thật đạt đạo thì chẳng nghi. Ví như hư không thênh thang, rỗng rang, đâu thể gắng nói phải quấy?”.

Biết là đối lại với chẳng biết; đây là thuộc về đối đãi, do đó, cái biết này thuộc về vọng giác, chưa phải đạo. Đúng là đạo thì chân tâm tự thênh thang biết khắp, nơi nơi sáng sạch không ngăn ngại, chứ không phải chỉ có cái biết trước mặt, có chỗ nơi. Nếu lập nên một cái biết như thế nào đó, hoặc đề lên cái sáng biết cho mạnh là đang tạo tác, cái biết do mình làm ra, chứ không phải chân tâm rỗng rang tự sáng biết.

Đồng thời, khi dùng cái biết mạnh để tấn công và ngự trị như vậy thì vọng tự rút lui, nhưng không mất. Bởi chưa khế chân tâm nên thức mê chưa dứt sạch thì các chủng tử nghiệp thức vẫn còn lưu lại trong tàng thức. Khi đủ duyên thì chúng trỗi dậy mạnh mẽ khiến chúng ta hoảng hốt và kinh sợ đến bất lực, mất kiểm soát.

3.  KHÉO DỤNG TÂM

a)   Bình thường – Không mê

Không ứng dụng theo tất cả những phương cách cực đoan trên. Chỉ là ngay đây, khéo điều chỉnh thân ngay ngắn, thông suốt; tâm bình thường, không dấu vết, không mê thì chân tâm tự sáng biết, lưu thông, trùm khắp, không ngăn ngại. Lúc này, muốn không biết cũng không được, chứ không phải tạo nên một cái biết rồi gìn giữ nó. Một cách vắn tắt, thẳng thắn: “Chỉ là bình thường, không mê thì tâm tự sáng biết. Không làm thêm bất cứ gì trong đó”.

Khi sinh hoạt, làm tất cả các công việc cũng bằng tâm rỗng sáng thênh thang như vậy thì chân đi, miệng nói, tay làm, nhưng vẫn thông suốt, lặng an, sáng biết, không chút trệ ngại.

Lúc tọa thiền, hành giả chỉnh thân ngay ngắn, không gắng gượng mà buông thư, rỗng suốt, sáng ngời, không can thiệp trên niệm thì niệm còn hay hết thảy đều tự lặng trong, không dính dáng. Theo thời gian, lực giác sáng mạnh thì tất cả tự vắng lặng.

Vậy thì, niệm còn mà vẫn trong lặng, hay phải dứt bặt niệm, mới trong lặng?

Cả hai còn nhằm trên niệm, chưa rời tướng niệm, tức đã quên tâm thì lấy gì để trong lặng? Chỉ là bặt dấu vết, bình thường, không mê thì tâm tự sáng biết, chứ không can thiệp trên vọng. Công phu đắc lực, vọng tự mất giá trị chi phối. Vọng còn hay hết, đều không can hệ thì tâm tự lặng trong, sáng ngời, tự tại.

Như thế là đang sống bằng định lực và tuệ lực của tự tâm, vọng tự vô hiệu hóa. Sắp lâm chung, lực dụng mạnh nên lúc này chỉ là chân tâm sáng ngời, các vọng không có giá trị chi phối. Nếu vị nào hằng ngày dụng công chưa đủ mạnh, cuốn phim cuộc đời có hiện ra thì nhờ dụng công đúng pháp như trên cho nên chỉ sống bằng chân tâm thênh thang, các vọng cũng tự lưu thông bình thường, không can hệ, còn tâm thì đã thuần thục nên tự nó giác sáng. Nếu hành giả đã ngộ tâm tánh thì vọng tự dứt bặt, không còn. Vị này tự biết lối đi, không cần bàn thêm.

b)  Minh định

Chứng Đạo Ca, Thiền sư Huyền Giác nói:

Rành rành thấy, không một vật,

Cũng không người chừ cũng không Phật.

Đại thiên sa giới bọt nổi trôi,

Tất cả Thánh Hiền như điện chớp.

Ngài nói, chân tâm thấy biết rõ ràng, không một vật. Không người, cũng không Phật, tức vượt năng sở ta và Phật, thấy biết như thị. Ngài khẳng định, không phải không có gì mà thấy rõ tất cả cõi nước như bọt biển, tức đều huyễn hóa; thấy tất cả Thánh Hiền như điện chớp, tức là không còn kẹt hai bên Thánh và phàm. Thực tế, khi ngộ chân tâm, tâm tự vượt thoát và thực thấy như thế, không động; chứ không phải thấy qua hiểu biết rồi thấm nhuần trong khi vẫn còn tâm tưởng loạn động. Chính vì từ chân tâm mà thực thấy cho nên tự mình thấm nghiệm và bất động, sáng ngời. Sức sống này cho hành giả tự tại, tiêu sái mà tích cực trong việc lợi sanh không nề lao nhọc, chứ không phải có một điều kiện hay trạng thái tâm như thế nào đó để được an nhàn.

Bình thường, không dấu vết, không mê thì tâm tự sáng ngời, thấy tất cả rành rành mà không động, không dính dáng, vẫn bất động; chứ không phải không thấy gì, hoặc không có vật gì. Nắm vững yếu chỉ này thì công phu không sai lệch. Hạ thủ phải khế tâm tánh như thế thì mới ngộ tánh, không sanh các chướng ngại hoặc mang lại kết quả không như mong muốn.

1. 4.   KẾT LUẬN

Dù ở đâu thì chúng ta cũng là một sự sống đối với mọi thứ luôn tiếp diễn. Mê muội theo cảnh thì bất ổn, khổ đau. Khéo tu, giác sáng thì vượt thoát, an lạc, tự tại. Nếu phải giác biết như thế nào đó, tức đã tạo tác, khác bình thường cho nên có lúc sẽ mỏi, không thể tiếp tục.

Tu tập chỉ là bình thường, nhưng tìm một vết mê không ra thì tâm tự lưu thông, sáng biết. Chỉ có cái bình thường như thế thì mới thường hằng mãi mãi luôn luôn như thế, không biến đổi. Như ngài Triệu Châu nói, các bậc Tổ đức từ trước đạt đến rốt ráo tột cùng cũng chỉ bình thường như cũ, không có vị nào không từ trong chỗ như cũ mà được[13].

Chúng ta sống là một cuộc sống bình thường. Khi tu, cũng phải bình thường thì mới trường viễn. Không thấy việc dụng tâm khác với cuộc sống cho nên không bị gián đoạn. Nếu tu theo bất cứ kiểu gì khác bình thường thì theo thời gian cũng sẽ bị thay đổi, không ổn định, không đạt được giác ngộ giải thoát.

  

THE SUBTLE MASTERY OF MIND

1.INTRODUCTION 

In the reality of each person’s life, outwardly we encounter various situations and circumstances; inwardly, we are constantly facing our own thoughts and emotions. Ultimately, the outcomes we experience are determined by our choices. If the mind lacks clarity and self-mastery, our conduct and actions will inevitably lead to suffering. But if we are able to choose wisely and proceed on a proper path, this will bring about peace and happiness.

The practitioner who is able to subtly master the mind will attain true freedom and liberation. Thus, engagement in spiritual practice is also grounded in this very real and essential truth. 

In living, conversing, and working, mental residue — along with the thoughts and emotions that accompany it — often lingers in the mind. In truth, these are but illusory shadows: unreal and without substance. Yet due to a lack of clear awareness, and at times clinging born of delusion, these illusory images have the power to influence and disturb, bringing about instability and suffering. 

To awaken and be liberated, one must know how to subdue and transcend them. This is precisely where the practice is engaged.

2. PITFALLS IN THE MASTERY OF MIND

a. Facing Life Matters 

When encountering and interacting with situations and circumstances, if one believes that one must confront them in order to transform them, one inadvertently forms the concept of “facing” and thus intervenes at the level of duality, of forms (There is an ‘I’ trying to handle a ‘situation’; ‘forms’ here refer to the ‘I’ and the ‘situation’) — this is already chasing after external conditions. Also, when a concept arises, this also means thoughts have already emerged, placing a veil between oneself and the true mind. 

The very instant one chases after conditions, deluded consciousness is born (the consciousness of the ‘me’), and from there, one becomes internally defiled. This point is subtle and profound. 

When a practitioner recognises attachments and tries to let them go, they are merely observing the results of clinging that has already taken place. The root lies deeper — it is deluded consciousness itself that clings automatically, without our knowing. 

Without subtlety in practice, letting go may remain at the surface. The deeper, hidden layers of deluded consciousness cannot be fully laid down through such superficial effort. This is why, despite much effort in practice, the results often remain modest and fall short of expectation — one keeps letting go, yet the attachments still linger.

 b. Suppressing, hunting down thoughts 

To suppress thoughts and prevent them from arising is like using a stone to press down on grass—if it cannot grow in one place, it will simply bend and sprout elsewhere. Or, in some cases, to exert intense awareness in an attempt to hunt down and reach the very roots of illusory thoughts, to see what they are. A practitioner who engages in such methods may feel that they are putting in a great deal of effort, and thus experience a sense of satisfaction.

At first, the mind may temporarily settle, and certain results may be experienced. However, after some time, serious side effects can arise. These may include tension, insomnia, irritability, frustration, headaches, tightness or heaviness in the chest, difficulty breathing, stiffness in the back as if weighed down by a heavy stone, or restlessness and fidgety that make it impossible to sit in meditation. In the end, one may find it impossible to continue the practice.

 c. To avoid, to ignore 

Deliberately avoiding or ignoring external things or circumstances may allow one to escape what happens around oneself. Yet in doing so, one subtly affirms that they are real — as something significant enough to fear and avoid. Thus, even as one turns away or closes the eyes, their images have already been registered in the mind. How, then, can one truly escape? 

Moreover, such a way of practice closely resembles a condition of unconcerned indifference (nhậm)— that is, letting things be, leaving them unchecked. But the very wish to “let it be” or “leave it alone” is already a concept; it means one has not yet gone beyond thought. Even a single thought remains, its nature is no different from all other thoughts. 

As long as one remains within deluded consciousness, thoughts still have a basis upon which to arise. We may employ methods of avoidance or passive allowing to get past certain mental impressions, but this does not mean that all illusory thoughts have been cleared — and thus such approaches hold no real value. As thoughts remain, one is still fully within delusion. The influence they exert is essentially the same — thus, true freedom from suffering and absolute peace cannot be attained. 

What really matters is to truly understand the subtle guidance:  not a single thought — only then can one attain enlightenment and liberation. (This will be explained further in the section “SubtleMastery of Mind” below.) 

In addition, this method can easily lead the practitioner into a state bordering on ignorance — where the mind becomes vague and unfocused, drifting in a hazy expanse, with diminished clarity in recognising things as they are. Such a state is not in accord with the Way.

d. Using intense awareness to dominate and eliminate illusory thoughts 

By remaining unconcerned with wandering thoughts and instead initiating an intense awareness, the practitioner may find that thoughts retreat on their own, leaving only a heightened sense of knowing. As this knowing is continually strengthened, it begins to dominate the entire mental space, leaving no room for discursive thoughts to arise. At this stage, the mind may feel calm, radiantly aware; illusory thoughts either vanish or appear only faintly and infrequently. The practitioner may assume that true mind has now manifested, and that delusion has been subdued. But in truth, this is not yet the case. 

What ultimately unfolds is this: when illness becomes severe or when the body and mind grow too weak near the final stages of life, all the activities and experiences of one’s life suddenly surge back at once, like a film playing in rapid motion — nothing is truly lost. They rise up in a flood: fast, forceful, and overwhelming, to the point that one becomes confused, loses control, and is overcome with fear. In such a state, karmic forces take hold, pulling and thrusting one helplessly into the cycle of rebirth. This is a truth that some practitioners have directly experienced. 

The knowing that flows from the true mind is not like that. 

Zen Master Nanquan (Nam Tuyền) said: 

“The Way is neither about knowing nor not-knowing. Knowing is false enlightenment; not-knowing is dull indifference (vô ký).If one truly realises the Way, there will be no doubt.It is likespace — open, vast, boundless and empty —how could one forcefully speak of true and false?” 

Knowing is merely the opposite of not-knowing; it belongs to duality. As such, this kind of knowing is deluded awareness — it is not the Way. 

True realisation of the Way is when the true mind itself is spacious and boundless, naturally knowing all things — clear, luminous, and unhindered in every direction — not a limited knowing tied to what is immediately in front, confined to a particular place. If one establishes a certain kind of knowing, or deliberately initiates an intense awareness, that is an act of fabrication — a knowing constructed by the self, not the effortless, spacious knowing of the true mind that is naturally luminous and clear. 

At the same time, when strong awareness is used to suppress and dominate in this way, illusory thoughts may retreat for the moment — yet they are certainly not entirely gone. Because the true mind has not yet been realised, the deluded consciousness has not been fully dissolved, and the karmic seeds of that consciousness remain stored within the alaya (storehouse consciousness, tàng thức). When conditions ripen, these seeds can resurface with great force, leaving us shocked, fearful, and powerless — unable to maintain control.

 3.THE SUBTLE MASTERY OF MIND

a.Ordinary – Not Deluded 

Without applying any of the extreme methods mentioned above, simply, right here and now, gently adjust the body — upright and at ease; let the mind remain ordinary, without any trace; without falling into forgetfulness. As such, the true mind naturally shines forth: clear, flowing, all-pervading, and unobstructed. At this point, even if one wished not to know, it would not be possible. This is not a fabricated knowing that one establishes and maintains. To put it briefly and directly: “Simply remain ordinary and without falling into forgetfulness, the mind will naturally know with clarity. Do nothing further within that.”

In all activities, performing any task with such a mind as such: pure, radiant and spacious — the feet walk, the mouth speaks, and the hands work — yet clarity flows, stillness remains, awareness shines. Nothing is hindered. 

In seated meditation, the practitioner aligns the body — upright, without strain, gently at ease. Simply relax and let the mind ‘be’: open, empty, radiant. No interference with thought — whether thoughts arise or cease, all rests in stillness, untouched and unconcerned. Over time, as the light of awareness strengthens, all is inherently silent. 

So — are thoughts still present in stillness, or must they end for stillness to be? 

To question in such a way is to make thought still the focus here. Not yet free from the marks of thought, this is already to have forgotten the true mind, how can stillness reveal itself?

Simply — with no mental trace, just be, with no falling into forgetfulness — the mind will naturally shine by itself. No need to interfere with illusory thoughts. As such, when practice ripens, delusion loses its grip. Whether thoughts come or go, they have nothing to do with one. The mind rests pure, silent, radiant, and free. 

This is living by the power of meditative stability and wisdom arising from the true mind. Illusory thoughts naturally hold no influence. At the approach of life’s end, when this inner power is strong, only the radiant clarity of the true mind remains — illusory impressions hold no sway. For one whose daily practice has not been sufficiently strong, if the “film of life” does arise, then proper training, as described above, still supports them — they continue to abide in the open, spacious true mind. Illusory appearances continue to flow as they are, without influence. As for the mind, having been well-trained, it naturally shines with clarity.

If the practitioner has awakened to the nature of the mind, then illusory thoughts cease completely — no longer arising. Such a person knows the path well. There is no need for further discussion.

 b. Affirmation

From the Song of Enlightenment (Chứng Đạo Ca), Zen Master Huyền Giác (Xuanjue) wrote:

 

Clearly seeing — not a single thing, 

No self, no other, no Buddha to find. 

Countless worlds — like drifting foam, 

All sages and saints — a flash of lightning.

 

He said that the true mind sees and knows with absolute clarity — yet not a single thing is grasped. There is no self, and no Buddha — meaning it transcends both subject and object, both “I” and “Buddha”, seeing and knowing in suchness. He affirms that this is not a nihilistic void, but a direct seeing of all worlds as ocean foam — all are illusory appearances. To see all sages and saints as flashes of lightning is to no longer be caught in the duality of sage and ordinary being. 

In truth, when the true mind is realised, it is liberated and sees clearly — in perfect stillness. This is not a view shaped by conceptual understanding or deep learning, which arises while the mind remains restless and unsettled. This seeing is from the true mind itself; one experiences it deeply — unmoved, radiant, and clear. This living energy grants the practitioner freedom, ease, and grace, while remaining wholeheartedly engaged in benefiting others, unafraid of hardship. It is not about arriving at a certain mental state to secure comfort or ease. 

When the mind is ordinary, traceless, and not in forgetfulness, it naturally shines with clarity — seeing all things plainly, yet without movement. The things of the world cannot disturb this immovable mind. This is not a matter of seeing nothing, nor that nothing exists. Understand this essential point deeply, and your practice will not go astray. To truly practise, one must align with the nature of the mind in this way — only then can the true nature be realised, without giving rise to obstruction or yielding unintended consequences.

4. CONCLUSION 

Wherever we are, we remain a living presence amidst the continual flow of all things. Losing ourselves in circumstances is to fall into instability and suffering. With subtle practice and awakened clarity, there is transcendence, peace, and freedom. To be aware in some particular manner is already contrivance — different from the ordinary. Thus, in time, weariness sets in; it cannot be sustained. 

Practice is simply to be ordinary. When even a trace of forgetfulness cannot be found, the mind flows freely and knows with clarity. It is only such ordinariness that endures forever — ever the same, without change. 

As Master Zhaozhou (Triệu Châu) said the Patriarchs and sages of old, having reached the ultimate, were still just as ordinary as before — none attained except from within that very old place.[1] 

We live an ordinary life. In practice, too, we must remain ordinary — only then can it endure. When life and practice are not two, the path flows on without break. If practice takes on any form other than the ordinary, in time it will shift and become unstable — it will not lead to true awakening or liberation.