Khéo Dụng Tâm (Phần 10): Đang Sống ( Song ngữ)

TT.Thích Tâm Hạnh

1.  THẾ NÀO MỚI PHẢI?

“Đời là vô thường, tất cả đều huyễn hóa, mạng sống trong hơi thở, mong manh… Hôm sau biết có còn sống hay không mà lo Phật sự? Ngày mai nếu chết thì còn Phật sự nào mà làm?” Sự thật là như vậy.

 

Nhưng một thuyết khác thì cho rằng: “Nếu không lo Phật sự thì làm sao Phật pháp được truyền trì, tông phong được tiếp nối, chánh pháp được lưu truyền rộng khắp để cứu khổ người sau?”. Thuyết này cũng rất chí lý.

Cả hai thuyết đều có lý, nhưng lại trái ngược nhau. Một bên thì thấy không có gì quan trọng để làm, bên còn lại thấy phải có trách nhiệm và cần làm tất cả. Phải theo bên nào?

2. TÙY CƠ VÀ RỐT RÁO

Theo bên nào cũng đều không phải. Lỗi tại theo.

Cốt lõi của việc tu hành phải đạt đến giác ngộ giải thoát. Nhận lại tánh mình là ngộ được ‘cội nguồn giác ngộ’. Từ tự tánh ấy, cho hành giả ‘thấy biết giác ngộ’. Nhưng một đôi khi chúng ta bị rơi vào hai thái cực: Hoặc lăng xăng loạn động tạo tác sanh diệt mà bỏ mất bản tâm; hoặc là công phu quá cố chấp rồi ngồi không, rơi vào trầm không trệ tịch, chưa phải chỗ tột cùng của Phật pháp. Do đó, tùy vào mỗi bệnh mà chư Thiện tri thức có những khai thị khác nhau cho phù hợp từng căn cơ.

a.  Chấp bên ngoài

Thông thường khi chưa biết tu, chúng ta sẽ cho thân tâm sanh diệt cùng muôn sự muôn vật là thật, là mình, nên bị trói buộc. Người đã vào đạo, nếu không chuyên tâm, cũng bị các pháp hữu vi lôi kéo. Đôi khi do quý mến đạo, nhưng lại quá quan trọng vào công việc, đánh mất công phu, cũng bị chi phối, chưa vượt khỏi trần lao. Đến như những hành giả quyết chí dụng công, nhưng lại chưa khéo dụng đến chỗ ‘không chỗ dụng’ nên bị kẹt trên phương pháp hành trì, thấy có mình dụng công, có chỗ hạ thủ, có sở đắc, còn có dấu vết của tâm… tất cả đều chưa rời tướng, sẽ mê tâm, công phu không đắc lực.

Với những căn cơ như vậy, chư Thiện tri thức sẽ nhắc cho biết mạng người mong manh, các pháp không thật, hễ cái gì có tướng đều là huyễn hóa. Hành giả được đánh thức, dừng lại, phản quan, trực nhận trí giác.

b.  Kẹt bên trong

Lục Tổ dạy: “Này Thiện tri thức, đạo phải thông lưu, do đâu trở lại ngưng trệ, tâm không trụ nơi pháp, đạo tức là thông lưu. Tâm nếu trụ pháp gọi là tự phược, nếu nói thường ngồi không động, ấy chỉ như ngài Xá-lợi-phất ngồi yên trong rừng lại bị ngài Duy-ma-cật quở trách. Này Thiện tri thức, lại có người dạy ngồi khán tâm quán tịnh, không động không khởi, từ đây mà lập công khóa, người mê không hiểu liền chấp thành ra điên cuồng; những người như thế này thật là đông, dạy nhau như thế, nên biết đó là lầm lớn”.

Hoặc ngài nói: “Nếu chỉ trăm vật chẳng nghĩ, niệm phải trừ hết, một niệm dứt tức là chết, rồi sẽ sanh nơi khác, ấy là lầm to”.

Đây là hành giả vì quá ham tu, nhưng không khéo dụng công, rơi vào ngoan không, đoạn diệt, sẽ không thể thấu triệt tự tánh, chư vị Tổ sư chỉ điểm để tiến thêm. Kinh nói, các bậc A-la-hán nếu một bề an trú trong Niết-bàn tịch tịnh, sẽ là bậc ‘Bất hồi tâm A-la-hán’, chưa thể tiến lên Phật quả.

Sau khi đại ngộ nơi Thiền sư Niệm ở Thủ Sơn, Thiền sư Thiện Chiêu dừng lại hầu hạ thời gian rất lâu. Sau, Sư từ tạ Thủ Sơn ra đi. Quan Thái thú dùng đủ cách cố thỉnh ở lại cho bằng được, Sư vẫn một bề từ chối, ban đêm lén trốn đi. Đến Tương Miện, Thái thú Lưu Công Xướng tám phen thỉnh trụ trì Động Sơn, Sư lặng lẽ chẳng đáp.

Sau khi Thủ Sơn viên tịch, Tăng và cư sĩ ở Tây Hà họp lại hơn ngàn người đồng tâm cử Sa-môn Khế Thông đến thỉnh Sư trụ trì viện Thái Tử chùa Thái Bình ở Phần Dương. Sư đóng cửa nằm yên không tiếp, Khế Thông xô cửa vào thưa: “Phật pháp là việc lớn, lui ở yên một chỗ là giữ tiết nhỏ. Hòa thượng Phong Huyệt sợ ứng với lời sấm ký lo tông chỉ diệt mất, may còn có Tiên sư nối nắm. Nay Tiên sư đã tịch, Thầy là người có khả năng gánh vác đại pháp của Như Lai, mà cam nằm ngủ yên sao?”.

Sư hoảng sợ, đứng dậy nắm tay Khế Thông bảo: “Nếu không phải Thầy, tôi làm gì được nghe lời này. Chỉnh trang hành lý, tôi cùng đi vậy.”.

Chưa sáng việc lớn, phải một bề quyết tâm phát minh đại sự. Khi đã bảo nhậm, viên dung, cần quan tâm đến đại pháp, vì người sau. Nếu còn thấy mảy may ngăn ngại, ưa thích chỗ an yên thì chưa phải là bậc đại khí này.

Tóm lại, với hành giả chỉ một bề an yên trong cảnh tịnh, Phật Tổ sẽ dùng cảnh động để khai thị. Cụ thể, chư Thiện tri thức thường dạy phải dấn thân vào Phật sự để sống động trong sai biệt, nhưng vẫn bất động, mới phát huy đại dụng, đạt đến viên dung, tiêu sái, tự tại không ngăn ngại.

c.  Không kẹt hai bên – Đang sống

Rõ ràng hai thuyết đã nêu trên đều đúng, nhưng chỉ là đối cơ, tùy cơ mà nói chứ không phải lời dạy rốt ráo, chỉ thẳng tự tánh, không vì một nhân duyên gì mà nói. Nếu bảo ‘Ngày mai chết rồi, có Phật sự gì để làm?’ thì tại sao không thấy ‘Hiện nay đang sống?’. Hành giả đạt ngộ tự tánh, tánh tự vượt thoát căn trần, hay ra vào tất cả nhưng vẫn không thấy có tướng ra vào, các duyên không đến kịp thì chết sống không chạm đến được sức sống ấy; đây là ‘hiện nay thực sự đang sống’. Dù hôm nay đang còn sinh hoạt hay ngày mai có chết đi, cũng chỉ có thế, nào dính dáng gì, thì chỉ là ‘hiện nay đang sống’. Vượt cả hiện tại và ngày mai thì nói gì đến sống và chết! Hôm nay đang sống như thế thì sống động nhưng bất động. Một đời sống lạc quan, tích cực, rạng ngời, không động, đích thực một sức sống đạo. Đây là chân lý rốt ráo, chắc thật, hiển hiện như thế; là lời nói thật ngữ chứ không phải ngôn thuyên vì đối cơ để phương tiện nói.

3.  CHỈ LÀ BÌNH THƯỜNG – ĐANG SỐNG

Ngày mai rời Tu viện Chơn Không, Vũng Tàu, nhưng hôm nay Hòa Thượng Tông chủ[12] vẫn chăm cây, tưới cảnh. Có vị thưa:

- Bạch Thầy! Ngày mai mình đi rồi, trả lại núi rừng hoang dã, đâu cần chăm bón làm gì?

Hòa Thượng bảo:

- Bởi nó cần mình. Ngày nào còn ở thì phải chăm sóc.

Khi không còn đạt được mục đích, bản chất thật của mỗi người sẽ hiện nguyên hình. Phàm tình hay trí giác, chỉ ngay nơi các việc làm thường ngày như chăm hoa tưới kiểng để nhận diện.

Thích hoa kiểng nên ươm trồng, chăm bón. Bên dậu hoa mãn nhãn, thỏa thích uống trà, thưởng nguyệt, nghênh phong. Là hoa làm vừa lòng mình, vì bản thân mình cho nên mới tỉa cành, tưới tẩm. Khi phải rời xa, mai này không còn thưởng thức nữa thì hôm nay không phải mất công chăm sóc. Là vì mình, không phải vì hoa. Đây là thường tình trồng hoa.

Vì trang nghiêm Tam Bảo hay làm tăng thêm sức sống cho một nơi công cộng nào đó nên trồng hoa. Vì cây hoa đã được trồng và vì lợi ích cho nhiều người thưởng ngoạn, chúng ta chăm bón. Hoa cần mình cho nên ngày nào còn có thể được, mình cần mẫn tận tâm như bao lâu nay đã từng sống với nó. Là vì hoa, vì mọi người, không có bóng dáng ‘mình’ trong đó. Đây là người có tâm rộng lớn trồng hoa.

Tuy nhiên, nếu hành giả khéo dụng tâm, sẽ không vì gì cả. Tuy rõ ràng rành rành, nhưng vẫn không phân biệt ta và người, tâm và cảnh. Trồng hoa là trồng hoa, tưới cây là tưới cây, hành giả không thấy vì bất cứ gì. Nếu còn mảy may thấy ‘vì’, tức đã kẹt tướng, mê tâm.

Trong đây, không cần phân tích nghĩa lý dông dài, sẽ rơi vào vọng. Chỉ là vắng bặt, rạng ngời, đất trời cùng ta không khác. Cây tươi cỏ lạ, toát lên sức sống diệu kỳ. Chúng ta đang sống thực sự.

 

LIVING NOW

1. What Is the Right Way to Live?

“One’s life is impermanent; all things are illusory. Our existence hangs on a single breath, so fragile… Who can say whether we will still be alive tomorrow to carry out any Dharma work? If we die tomorrow, what Dharma work would there be left to do?” — This is indeed a truth.

Yet another view argues:

“If no one takes up the responsibilities of Dharma work, how will the Buddha’s teachings be sustained? How will the lineage continue, and how will the true Dharma be widely propagated to relieve the suffering of future generations?” — This, too, is a sound and reasonable view.

Both views are reasonable, yet they appear to be in contradiction. One side sees that there is nothing important to be done; the other feels a sense of responsibility and the need to do everything possible.

Which view, then, should one follow?

2.SKILFUL MEANS AND ULTIMATE TRUTH

To follow either side is still not the Way — the fault lies in the very act of following.

The essence of spiritual practice is to attain awakening and liberation. To realise one’s own nature is to awaken to the very original source of enlightenment. From that nature, the practitioner attains the seeing and knowing of enlightenment.

Yet at times, we may fall into one of two extremes: either becoming restless and scattered, caught in conditioned activity and arising – ceasing phenomena, thereby losing touch with the true mind; or clinging too tightly to practice, sitting in stillness while sinking into dead emptiness — this, too, is not the ultimate path of the Buddha’s Dharma.Accordingly, depending on each person’s condition, the spiritual guides (Thiện tri thức) offer varying guidance, each suited to the practitioner’s individual capacity.

a. Clinging to the External

Ordinarily, before we know how to practise, we take this impermanent body and this thinking mind, along with all things and conditions — to be real, to be who we are and what we possess. As a result, we become entangled.

Those who have entered the path, if not wholeheartedly devoted, are still pulled by conditioned phenomena. Sometimes, out of reverence for the Dharma, one becomes overly absorbed in external responsibilities and loses touch with one’s inner cultivation. In this way, one remains subject to influence and has yet to transcend the worldly afflictions. Even among practitioners who are firmly resolved to apply themselves, if they do not subtly reach the point of ‘practice without practice’, they may become caught in their own methods of practice — perceiving an ‘I’ who is practising, a practice to engage, or something to be attained. As long as traces of the mind remain, this is still attachment to form. One remains deluded about the true mind, and the practice lacks transformative power.

For those of such disposition, the wise spiritual guides (Thiện tri thức) offer reminders: that human life is fragile and fleeting, that all conditioned phenomena are unreal, and that whatever has form is illusory. Upon hearing this, the practitioner, thus reminded, stops, reflects, and directly realises innate awareness.

a.Obstructed on the Inside

The Sixth Patriarch once said: “O good friends, the Way must flow freely — why allow it to become stagnant and obstructed? When the mind does not abide in any dharma, the Way is unhindered. If the mind abides in dharma, that is called self-bondage. To speak of constantly sitting without moving is, as was the case with Venerable Śāriputra, who seated in quietude deep in the forest, only to be reproved by Venerable Vimalakīrti. Good friends, there are also those who teach that one should sit watching the mind, contemplating stillness, unmoving and unarising, and from this establish their practice regimen. The deluded, failing to understand, cling to this, and fall into madness. Such people are indeed many. Instructing one another in this way—know that it is a great error.”

Or he said:“If one merely refrains from thinking about all things, striving to extinguish every single thought, then the cessation of thought is like death — falling into the dead emptiness, only to be reborn elsewhere. That is a great mistake.”

This describes a practitioner who, driven by excessive eagerness for cultivation yet lacking skill in mastering the mind, falls into “dead emptiness” or nihilism. In such a state, one cannot realise the true nature. The great ancestral patriarchs pointed this out as a critical obstacle to be overcome. The scriptures state that even the noble Arhats, if they remain abiding in the stillness of Nirvāṇa, become ‘non-returning Arhats’ (Bất hồi tâm A-la-hán) and thus are unable to advance to Buddhahood (These are Arhats who have attained personal liberation but do not generate the bodhicitta — the mind of awakening — and therefore do not enter the Bodhisattva path toward full enlightenment.)

After his great awakening under Zen Master Niệm at Thủ Sơn, Zen Master Thiện Chiêu remained there for a long time to serve and attend upon the teacher. Later, he respectfully bid farewell and prepared to depart. The local governor, in every possible way, tried to persuade him to stay, but the Master firmly declined. That night, he quietly slipped away. Upon arriving at Tương Miện, Governor Lưu Công Xướng invited him no less than eight times to take up residence as abbot at Động Sơn, but the Master remained silent and offered no reply.

After Master Thủ Sơn departed this life, over a thousand monks and laypeople from Tây Hà gathered in unity and elected the monk Khế Thông to invite Master Thiện Chiêu to take up the abbotship of the Crown Prince’s Monastery at Thái Bình Temple in Phần Dương. The Master, however, shut his door and lay quietly, refusing to receive Khế Thông. Khế Thông pushed the door open and said:

“The Buddha dharma is a matter of great importance. To withdraw and remain quietly in seclusion is merely to preserve a minor integrity. The Most Venerable Phong Huyệt feared the prophecy would come true — that the ancestral tradition might perish — so he entrusted it to our late master as a final hope. Now that our late master has passed, you are the one capable of upholding the great Dharma of the Tathāgata. And yet, are you content to lie here in sleep and silence?”

Startled, Master Thiện Chiêu rose to his feet, grasped Khế Thông’s hand, and said:

“Had it not been for you, how could I have ever heard such words? Allow me to prepare my luggage; I shall go with you.”

When the great matter has not yet been enlightened, one must single-mindedly resolve to awaken to this supreme affair. When the preservation has brought fruition, complete, one must turn one’s care to the Great Dharma, for the sake of those who follow. Yet, should one still see in this charge the slightest obstruction, or harbour fondness for places of ease and quietude, then one is not yet of this great calibre.

In summary, for a practitioner who remains solely at ease in stillness, the Buddhas and Patriarchs will bring forth dynamic conditions as a means of awakening. Specifically, the spiritual mentors (Thiện tri thức) often teach that one must engage in Buddhist activities (Phật sự) in order to stay alive and responsive within the realm of distinctions — yet inwardly unmoved. Only through this can one bring forth great functioning, realise perfect integration (viên dung), and move freely, lightly, and without obstruction.

c.Not Caught in Either Extreme – Living Now

Clearly, both views mentioned earlier are valid, but they are merely responses suited to different capacities — not ultimate teachings that directly point to the true nature, spoken without dependence upon any external cause or condition. If one were to say, “What Dharma work can there be to do if I die tomorrow?” — then why not also ask, “Am I not alive right now?” The practitioner who has awakened to the true nature realises that this nature transcends the sense faculties and their objects. It moves freely through all conditions without leaving traces of coming or going; no conditioned phenomena can reach it. In that, life and death cannot touch this vitality — this is what it means to be ‘truly live, right now’. Whether one is active today or passes away tomorrow, it is still just that — nothing more, nothing less. Thus, it is simply being ‘truly live now’. One transcends both “now” and “tomorrow”; what then is there to say about life and death? While we are still breathing today, let us live fully — dynamic in expression, unmoving in essence— a life that is positive, optimistic, radiant, and unwavering. This is the authentic vitality of the Way.  This is the ultimate truth — solid, certain, and directly evident. It is true speech, not merely skilful words spoken as expedient means in response to particular capacities.

3. SIMPLY THE ORDINARY — TRULY LIVING

Tomorrow, we leave Chơn Không Monastery in Vũng Tàu for good. Yet today, the Patriarch Abbot[1] still tends to the trees and waters the garden.

A disciple asks:

“Master, since we are leaving tomorrow and returning this place to the wild mountains and forest, why bother caring for it now?”

The Master replies:

“Because it still needs us. While we are still here, we must care for it.”

When there is nothing left to gain, what one truly is shows itself in full. Whether still moved by worldly sentiments or resting in awakened clarity, it shows — even in something as ordinary as tending a flower or watering a tree. One who enjoys ornamental plants will naturally plant, prune, and care for them. With flowers blooming by the hedge, one enjoys tea, admires the moon, welcomes the breeze. It is the flowers that please oneself; it is for one’s own sake that the branches are pruned, and the roots watered. But once departure is near, with no further chance to enjoy them, one may lose interest in tending them. This is the ordinary way of planting flowers.

Out of reverence, to adorn the Triple Gem, or to bring greater vitality to some public place, one plants flowers. Because the flowers that have been planted, and for the benefit of many who may delight in them, we tend and nourish them. The flowers need our care; therefore, for as long as we are able, we diligently and wholeheartedly care for them, just as we have lived with them until now. It is for the flowers, for others — without the faintest shadow of ‘self’ within. This is the planting of flowers by one whose heart is vast.

Yet for the practitioner who is subtle in the mastery of mind, he acts without any need for a reason. Though everything is clear and evident, still there is no discrimination between self and others, mind and circumstance. Planting flowers is simply planting flowers; watering trees is simply watering trees. The practitioner perceives no purpose, no cause therein. Even the faintest sense of “because” reveals attachment to form and forgetfulness of the true mind.

Here, we need not analyse or explain too much — that would only give rise to deluded thought.

In stillness, in silence, yet radiant — just like that, the world and ‘I’ are not two. Lush trees and fresh grass exude wondrous living vitality. This — is truly living.