Bát Nhã Dạy Gì (7): Phần 2 - Bát Nhã Qua Các Câu Hỏi (Mục 2 - Câu hỏi ứng dụng thực tiễn; Mục 3 - Câu hỏi tóm kết)

TT.Thích Tâm Hạnh

MỤC 2 - CÂU HỎI ỨNG DỤNG THỰC TIỄN

Câu số 1:

Mọi thứ trong cuộc sống như cái bàn, cây bút, điện thoại… chúng ta đang sử dụng, tại sao lại bảo là giả?

 

 

Đáp:

1. HƯ GIẢ, TẠM BỢ LÀ MỘT LẼ THẬT, KHÔNG ĐỢI NÓI HAY KHÔNG NÓI

-     Khi chưa được đi học, sờ cái bàn thấy cứng, chúng ta cho nó là thật.

-     Đã được đọc học từ những nghiên cứu của các nhà khoa học, mới hiểu ra cái bàn này không phải là thể rắn bền chắc. Nhờ vào nhiều nguyên tử, phân tử chuyển động liên tục với tốc độ không tưởng, tạm kết hợp lại để hiện hình một cái bàn như chúng ta đang thấy. Mới nhận ra, cái bàn là đồ hư giả, không thật.

-     Như vậy, bảo cái bàn là thật; đó là cái thấy hiểu của người chưa được đi học. Nếu đã được học hiểu tinh tường, sẽ biết rất rõ, cái bàn không có gì chắc thật cả. Tất cả mọi thứ trong đời cũng tương tự.

Cho thấy, đức Phật nói lên sự thật để chúng ta không lầm, chứ không phải Ngài tự ý phán ra một điều gì đó không có thật để bắt ai đó phải theo.

2. NHẬN RA SỰ THẬT, ĐỂ THỰC SỰ LÀ MÌNH SỬ DỤNG MỌI THỨ

-    Như chiếc điện thoại thông minh hiện nay, trước khi sản xuất thì chưa có. Hiện tại tạm có trong một thời gian nhất định rồi trở về không. Hơn nữa, khi chúng đang có cũng không do một thứ gì duy nhất chủ đạo làm nên, mà cần nhiều yếu tố tụ hội làm thành. Khi tan rã thì không còn.

-    Mọi thứ bản chất vốn là hư huyễn như thế, nhưng con người cứ cho là thật cho nên bị nó chi phối, sai sử mình, là “nó đang dùng mình”, do đó phải khổ sở vì nó.

-   Khi nhận ra bản chất hư huyễn, biết mọi thứ là giả tạm thì chúng ta sử dụng được nó mà không bị nó chi phối sai sử mình, “là mình thực sự đang dùng nó”, cho nên không bị khổ.

-   Vật chất sẽ là đích đến của những người thiếu thông minh, và nó chỉ là phương tiện của những ai có trí tuệ.

Cho nên, đức Phật nói ra chân lý để chúng ta nhận ra sự thật, không bị mê lầm, dính mắc; để thực sự là mình sử dụng mọi thứ, không bị mọi thứ sai sử. Được vậy mới bớt khổ đau.

Câu số 2:

Bát Nhã nói tất cả đều huyễn hóa, không thật. Khi sân giận nên biết nó huyễn hóa, không thật. Nhưng khi đồng nghiệp nói những điều gây sốc, chúng ta đang bực tức không thể kiềm chế được. Nếu khi đó quán tất cả đều là giả, không thấy, không nghe; nhưng thực tế thì chúng ta vẫn đang thấy người khác nói xóc óc mình, mà mình lại nói là không. Nếu vậy thì như là mình đang tự lừa dối mình. Với Bát Nhã, trường hợp này thế nào?

Đáp:

1. TỔNG QUAN

-   Trong trường hợp trên, người này đang ở giai đoạn quán chiếu để thấy sự sân giận là giả. Nhưng vì sức tu còn yếu, chưa đủ lực cho nên chưa thể thực sự thấy nó là giả mà mới chỉ cố gắng cho nó là giả thôi.

-     Do đó trong mình tồn tại hai trạng thái:

• Một mặt quán sự sân giận là giả, người chọc tức cũng huyễn hóa.
• Nhưng mặt khác thì thấy có người ta làm mình bực tức thiệt, cơn sân giận đang đùng đùng.
• Vì vậy mà chưa vượt qua được.

2. PHÂN TÍCH

-   Đây là do hạn lượng, do sức chịu còn nhỏ hẹp của cá nhân khiến mình cảm thấy như vậy chứ không phải là chân lý.

-   Muốn kiểm chứng chân lý thì thử hỏi lại một ngàn năm sau ai mất, ai còn, ai giận ai? Và nếu được nghe kể lại câu chuyện của vài chục năm trước, người trong cuộc thì cảm thấy có những vui buồn, cảm xúc quan trọng. Nhưng với mấy cháu bé mới sinh ra thì nghe đây như một câu chuyện cổ tích, truyền thuyết vậy thôi. Từ nhỏ đến lớn, chúng ta đã có biết bao lần tức tưởi, uất hận chừng như không thể vượt qua được. Nhưng bây giờ có còn sự việc nào quan trọng hay có giá trị gì đâu? Sự thật mọi thứ chỉ là truyền thuyết hư huyễn như thế. Đó là chân lý, là sự thật.

-   Người mê thì phải có thời gian gánh chịu đau khổ cực cùng rồi sau đó mới nhận biết. Bậc trí tu hành thì luôn thấy rõ chân lý này ngay đây và bây giờ.

-   Khi sân thấy nó là huyễn hóa, đó là một chân lý đã được thẩm định và khẳng định. Chỉ cần tỉnh tâm lại để mọi việc không đi quá xa. Đó là biết nhận ra và hướng đến chân lý, sự thật; chứ không phải quan niệm như kiểu tự kỷ ám thị rồi cho rằng tự mình lừa dối mình.

-   Nghĩ như vậy là do mình không thắng nổi phiền não sân si, rồi trong tâm niệm mình tự nó tạo ra hai quan điểm như vậy. Qua rồi nó sẽ hết chứ không còn mãi, do đó không phải có thật.

-   Tuy nhiên, trong tức thời, sự sân giận chưa chịu hạ hỏa liền mà vẫn sục sôi, ứa nước mắt; đó là do sức định của mình chưa đủ cho nên không thể tức thời tiêu hóa được.

3. TÓM LẠI

-   Mọi thứ có hình tướng kể cả sân giận, bản chất đều là huyễn hóa, không thật. Đó là một sự thật, là chân lý, không phải do quan niệm.

-   Lòng sân giận đang lẫy lừng chưa thể hết liền là do tùy thuộc vào tập khí của mỗi người nặng hay nhẹ, định lực mạnh hay yếu; chứ không phải bản chất của cái sân là có thật.

-   Như vậy, không phải có một quan niệm sân giận là giả để mâu thuẫn với một cơn sân giận đang tồn tại. Mà bản chất của sự sân giận vốn huyễn hóa là một chân lý, tin hay không thì sự thật xưa nay vẫn vậy. Và cơn sân giận vẫn còn chỉ là do lực tu của cá nhân mình chưa đủ mạnh.

Câu số 3:

Nếu đạo Phật là cứu khổ, ban vui. Bát Nhã nói qua hết thảy khổ ách. Ngoài kia còn nhiều nỗi khổ đau bên hè phố, trong bệnh viện… Con muốn đức Phật phải giúp được tất cả những người đó không còn trong cảnh khổ đau.

ĐÁP BẰNG CÁCH HỎI NGƯỢC LẠI:

• Quý Thầy hỏi: Khi đang sân giận phừng phừng, hoặc đang buồn não nuột, huynh có thể ra lệnh cho mình dừng phắt cơn giận hoặc nỗi buồn ngay lập tức được không?
• Trả lời: Không thể.
• Quý Thầy bảo: Đức Phật chỉ giúp được cho mọi người hết khổ khi họ có đủ năng lực dừng lại những tham sân phiền não…

-    Và cụ thể là Bát Nhã đang dạy chúng ta làm điều đó.

-    Thấy mọi thứ là huyễn hóa để không dính chấp.

-    Siêng năng tu tập, nhận lại Thể tánh Bát-nhã nơi chính mình. Lúc này, sẽ đầy đủ trí tuệ và định lực để tự chủ, không sống sai lầm, mới bớt khổ.

-    Từ đó tiếp tục tu tập, lần tiến đến giác ngộ viên mãn, chấm dứt đau khổ, mãi mãi an vui.

Câu số 4:

Con là người làm nghề bán hàng hóa. Nếu nói phóng đại hơn giá trị thật của món đồ thì bán được nhiều, nhưng khi về nhà lại cảm thấy không an. Còn nói thật đúng giá trị thì bán được ít hơn, nhưng cảm thấy an ổn. Vậy con nên như thế nào?

Đáp:

-   Cuộc sống này không chỉ có vật chất, mà vật chất thực sự chỉ để phục vụ cuộc sống mà thôi. Cho thấy, sống là chính, và phải sống như thế nào cho ổn, mới là người biết sống.

-   Tuy có nhiều, nhưng chung quy lại cuộc sống chỉ cần ba nhu cầu chính:

• Mức sống (đời sống vật chất).
• Chất lượng sống (đời sống tinh thần).
• Sống có chất (hệ giá trị đạo đức của cuộc sống).

-   Như vậy, giả sử khi nói quá sự thật thì bán được 100 món hàng. Còn nói thật đúng như giá trị của nó thì chỉ bán được 90 món, ít hơn 10 món so với nói sai.

• Bán được 100 món thì lợi nhuận nhiều hơn, nhưng đổi lại là sự bất an, không được sống.
• Bán được 90 món thì lợi nhuận tuy có ít hơn, nhưng chúng ta vẫn không chết, vẫn sống được. Có được đầy đủ cả đời sống tinh thần và đạo đức.

-   Nếu chọn sống vội, giàu nhanh để rồi sẽ đổi lấy sự sai lầm và phải trả giá. Đó là tự hủy hoại, tự kết thúc cuộc sống của mình. Sống trong bất an để sớm tàn lụi.

-   Nếu muốn sống an vui, lâu dài cho mãi đến muôn kiếp về sau thì nên nói với người mua rằng: “Đây là cây bút, là cái điện thoại… Tôi nghĩ nó sẽ cần cho công việc của bạn.” Khi người ấy mua, chúng ta mỉm cười và nói: “Hy vọng bạn sẽ sử dụng được nó, chứ không để nó làm phiền bạn.”

-   Được như vậy thì sẽ nhận ra, cuộc sống không chỉ có kiếm tiền mưu sinh cho bản thân và gia đình, mà còn vô vàn giá trị khác đối với nhiều người hơn thế. Chúng ta sẽ cảm nhận được cuộc sống này vô cùng ý vị, đáng sống.

Câu số 5:

Chư vị tu hành đắc đạo ngày xưa giúp đỡ cuộc đời sao mà nhàn quá. Bây giờ thì quá vất vả. Nhiều việc, lắm chuyện, có khi gõ cửa từng nhà để giúp đỡ cũng chưa chắc đã được đón nhận, cảm thông. Thấy ra gì?

Đáp:

1. CÁI NHÀN RỐT RÁO, TUYỆT ĐỐI; THỰC SỰ LÀ NHÀN

-   Nói “nhàn” là khi ít việc, mọi chuyện được thuận như ý mình mà được nhàn? Hay nhiều việc, trong bất như ý mà vẫn nhàn?

Nếu đợi đến khi ít việc, mọi việc đều như ý mới được nhàn thì đó là cái nhàn của phàm phu; là cái nhàn có điều kiện. Vì được ít việc, thuận ý thì tôi mới được nhàn. Ngược lại thì tôi thấy sao mà lắm sự, vất vả, gian nan. Trong khi đó, cuộc sống không dễ cho chúng ta như ý. Hơn nữa, khi nhàn rỗi, không việc thì con người ta trở nên chán nản, cũng không được nhàn. Và khi đặt câu hỏi này, quý Thầy biết huynh là người nhiệt huyết giúp đỡ cho cuộc đời và đang khá mệt mỏi, nên tìm đến chiều hướng ngược lại.

-   Còn nếu bảo nhiều việc mà vẫn nhàn thì tại sao ở đây lại đặt ra vấn đề là hiện nay nhiều việc, lắm chuyện, khiến vất vả?

-   Thực ra, nói là nhiều việc hay ít việc đều chưa rời công việc, còn nhằm trên sự việc để nói, là còn theo vật mà quên tâm, tức là còn mê thì chưa thể có được cái nhàn của bậc đắc đạo.

-   Bậc tu hành đắc đạo Phật giáo đã sống bằng thể tánh chân thật của chính mình, có đủ định tuệ và vô biên lực. Trên cơ sở đó, đối với nhiều việc hay ít việc, dù là thuận lợi hay nghịch duyên cũng không dính dáng hay ảnh hưởng gì đến năng lực của quý Ngài. Và quý Ngài vẫn luôn an nhiên, an nhàn, an lạc như thế. Sự an nhàn này là vô điều kiện, không do điều kiện như thế nào tôi mới nhàn; mà tình huống, hoàn cảnh như thế nào quý Ngài cũng luôn nhàn nhã. Được như vậy mới thật sự là nhàn. Đó là cái nhàn của bậc tu hành đắc đạo Phật giáo.

2. KHÉO SẮP XẾP ĐỂ ĐƯỢC NHÀN

-   Nơi này là cõi Ta-bà (nghĩa là kham nhẫn). Thời nào, bao giờ cũng có lắm chuyện, đến đức Phật cũng phải có nạn. Do đó phải kham nhẫn mới sống được.

-   Dù đang bận rộn, nhưng nếu khéo léo sắp xếp công việc có khoa học, hợp tình hợp lý, cộng với phải chịu đựng và biết chấp nhận một tí thì cũng sẽ được nhàn.

-   Bậc tu hành đắc đạo Phật giáo tâm tuy bất động, nhưng vẫn thấy biết tất cả một cách rành rẽ rõ ràng. Mọi thứ không còn quan trọng, không còn dính mắc, không khởi tâm; nhưng quý Ngài cũng thấy rõ và uyển chuyển tùy duyên để sắp xếp mọi việc đến mức hoàn hảo, lý sự viên dung. Tuy vậy, vẫn thấy đang rảnh, rất nhàn.

-   Đây là tinh thần Bát Nhã đã dạy, hành sâu Bát-nhã ba-la-mật-đa a Soi thấy năm uẩn đều không a Thực tướng Bát-nhã hiện tiền a Các khổ ách không còn chi phối, tự tại vô ngại.

-   Lắm việc hay không việc cũng không can hệ hay dính dáng gì. Thuận duyên hay nghịch cảnh vốn chỉ có thế. Cho nên khi nào cũng rảnh rỗi, đang nhàn.

-   Thiền sư Tịnh Không nói: “Ngày ngày đi gặt lúa, Giờ giờ kho lẫm không”[1], là vậy.

 

MỤC 3 –  CÂU HỎI TÓM KẾT

Câu số 1: Bát Nhã dạy chúng ta điều gì?

Đáp:

1. KHÁI QUÁT

-    Thực chất Bát Nhã dạy chúng ta cốt yếu nhận lại Thể tánh Bát-nhã, liền đó vụt thoát tất cả khổ ách.

-   Không phải quan tâm can thiệp phân tích, tìm hiểu hay bàn luận trên lý Sắc – Không. Bởi diệu lý này cốt đưa hành giả trở lại diệu chỉ Bát Nhã là nhận ra Thực tướng vô tướng, nhờ diệu lực đó mà qua hết thảy khổ ách.

-   Tựu trung có hai lối vào: Một là ngay đây nhận thẳng, hoặc đốn ngộ. Hai là học thông, tu tập, hạ thủ; khi công phu tương ưng, chín muồi, tánh tự bừng ngộ.

2. SỰ THỰC

-   Các pháp, từ thân, tâm cho đến cảnh giới, bản chất đều thuộc vô thường, sanh diệt, cho nên đều là huyễn hóa, tạm bợ, không thật.

-   Chúng sanh lầm chấp cho là thật, chạy theo cái giả, bỏ quên Tánh thể chân thật, vì vậy luống chịu khổ đau mãi trong sanh tử.

-   Phật từ bi nói rõ cho biết lẽ thật này để người nào hữu duyên được nghe, hiểu, tin nhận, thực hành, sẽ không còn lầm chấp, nhận lại tánh thật, đạt được giác ngộ, an vui, giải thoát.

Đó là mục đích Bát Nhã muốn dạy cho tất cả chúng ta.

3. NÓI RÕ CỤ THỂ PHƯƠNG PHÁP HÀNH TRÌ

-    Dùng trí tuệ thấu suốt, thấy rõ năm uẩn (thân tâm sanh diệt), sáu căn, sáu trần, sáu thức (18 giới); già chết và hết già chết, vô minh và hết vô minh (pháp Thập nhị nhân duyên), cho đến pháp Tứ đế; kể cả trí tuệ và chứng đắc… tất cả đều không.

-   Hay sạch hết tất cả, có và không không hai, chẳng phải một chẳng phải khác thì Thực tướng Bát-nhã hiện tiền.

-   Chính thực tướng này có đủ định lực, tuệ lực, vô biên lực cho hành giả thấy biết như thị, không dừng trụ trên Sắc - Không hay bất cứ gì mà vẫn tự sáng biết rành rẽ rõ ràng. Lúc này, các pháp vốn như như, khổ ách không còn đủ giá trị chi phối, được tự tại giải thoát.

-   Sống thẳng bằng Thể tánh Bát-nhã tức là chân thật tu hành, thẳng tiến đến giác ngộ viên mãn, thành tựu Phật đạo.

4. MINH CHỨNG - KHẲNG ĐỊNH

-    Bồ-tát Quan Thế Âm, tu hạnh Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến khi suốt qua năm uẩn đều không, Thực tướng Bát-nhã hiện tiền, liền đó qua hết tất cả khổ ách, được tự tại giải thoát, cho nên Ngài có hiệu là Quán Tự Tại.

-    Hàng Bồ-tát khi sạch hết tất cả, khắp tất cả chỗ đều không, sẽ suốt thông Bát-nhã, chứng được Thực tướng Bát-nhã. Lúc này, nơi nơi sáng sạch không ngăn ngại.

• Sống bằng Thể tánh Bát-nhã sáng ngời ấy: Thì toàn không ngăn ngại, không sợ hãi. Trong ấy không có bóng dáng của mộng tưởng điên đảo.
• Thấy nghe liền biết, chạm đến đâu đều sáng rỡ rõ ràng không động, không một vết mê, là Tánh tịnh Niết-bàn. Nơi nơi đều vậy không xen hở, là Vô trụ xứ Niết-bàn.
• Sống ngay đó là tu. Và tu như thế mới đạt đến Niết-bàn rốt ráo mà chư Phật đã chứng đắc, thành đạo.

-    Chư Phật trong ba đời cũng nương Bát-nhã ba-la-mật-đa được đạo quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Câu số 2: Có thuyết cho rằng, Bát Nhã là một hệ tư tưởng, nên có bộ môn: Tư tưởng hệ Bát Nhã. Vậy, tư tưởng Bát Nhã là gì?

Đáp:

-     Bát Nhã chủ yếu phá sạch tình chấp để trở lại thể tánh.

-     Nếu cho rằng có một tư tưởng được gọi là Bát Nhã, vô tình đã lập nên một tướng của tư tưởng, trái với Bát Nhã.

-     Chỉ khéo hay sạch, hay không đi tất cả, để nhận lại thể tánh, liền xong.

-     Do đó, sự thực Bát Nhã không có tư tưởng.

-     Và không tư tưởng cũng là một loại tư tưởng; đó là tư tưởng Bát Nhã.

Câu số 3: Có người cho rằng, ngộ Bát-nhã chỉ mới ngộ Tánh không, mới vào cửa, chưa thấy ông chủ, tức là chưa ngộ tánh. Thấy thế nào về việc này?

Đáp:

1. KHÁI QUÁT

Việc này sẽ đúng với đương cơ của chính hành giả đang ở trong điền địa ấy. Còn về chân lý cứu cánh của Bát Nhã thì không phải cố định như vậy. Bởi lẽ Bát-nhã là trí tuệ cứu cánh rộng lớn không ngằn mé, không còn có gì cao tột rốt ráo hơn. Nhưng nếu bảo ngộ Bát-nhã là chỉ mới ngộ Tánh không, chưa ngộ tự tánh chính mình (chưa thấy ông chủ) thì còn có một tự tánh chính mình cao hơn Bát-nhã nữa hay sao?

2. THỰC TẾ

Nếu thực sự ngộ tột Bát-nhã thì đạt đến trí tuệ cứu cánh rộng lớn, không còn trí tuệ nào khác hơn. Nhưng do cách dụng công của mỗi hành giả khác nhau nên kết quả đạt đến cũng không đồng nhất. Cụ thể:

-    Nếu vị nào ngay đây khéo suốt qua tất cả, không dính kẹt năm uẩn, không dừng trụ trên bất kỳ pháp nào hay tướng nào, liền đó ngộ thẳng tự tánh. Thấy biết, rõ suốt đây là huyễn, kia là chơn hơn cả ý thức phân biệt học hiểu thường tình, nhưng vẫn bất động (như huyễn tam muội). Vị này thẳng đây ngộ tột tánh mình, chính là trí tuệ cứu cánh rộng lớn (Bát-nhã). Ngoài ra, không còn có trí tuệ nào khác cao tột hơn.

-    Nhưng nếu hành giả cũng nghe Bát Nhã, soi thấu năm uẩn và các pháp đều không, nhưng chưa thể ngay đây thẳng tắt ngộ tánh, mà công phu vô tình rơi vào hàng phục vọng tâm, tình thức, thì lại đi đến điền địa chuyển tiếp của Thuần tịnh. Chỗ này rất giống ngộ tánh, nhưng chưa phải. Chỉ tự thông suốt tất cả vốn tự lặng trong mà tánh mình chưa sáng. Cần có vị Thầy chỉ điểm hoặc nỗ lực hạ thủ thêm. Cho đến khi ngộ tánh mới biết trước kia là chưa phải. Các Thiền sư nói mới vào cửa không, mới ngộ Tánh không chưa thấy ông chủ là do các hành giả dụng công rơi vào trường hợp này.

3. TÓM LẠI

Hoặc là ngay đây nhận thẳng ông chủ. Nếu chưa như thế thì hành giả thường đi vào con đường tu tập qua bước chuyển tiếp của gạn đục khơi trong, sau mới nhận ra. Nếu không dừng giữa đường, cuối cùng sẽ ngộ ra Trí tuệ Bát-nhã. Ngoài ra, không còn trí tuệ nào khác. Cho nên mới nói là “Tâm kinh trí tuệ cứu cánh rộng lớn”.

Câu số 4:

-     Bát Nhã nói tất cả các pháp đều không, huyễn hóa, không thật.

-   Kinh Kim Cang Phật dạy: “Phàm những gì có tướng đều là hư vọng. Nếu thấy các tướng chẳng phải tướng tức thấy Như Lai.”[2]

-     Nhưng trong Kinh Hoa Nghiêm đức Phật cũng dạy:

Tất cả pháp chẳng sanh,       

Tất cả pháp chẳng diệt.

Nếu hay hiểu như thế,

Chư Phật thường hiện tiền.[3]         

-    Hãy cho biết cảm nhận về những lời dạy này.

Đáp:

1. LÝ DO PHẬT DẠY BÁT NHÃ, TẤT CẢ ĐỀU KHÔNG

Bản chất các pháp (tất cả những thứ gì có hình tướng) đều là huyễn hóa, không thật. Chúng sanh lầm chấp cho là thật, do đó dính mắc, bị vô minh, để rồi chịu khổ triền miên trong sanh tử.

Đức Phật chỉ ra bản chất thật của các pháp là huyễn hóa, không thật. Nhờ vậy, không dính mắc, không chấp trước, bớt mê, để rồi tu tập, lần tiến tới giác ngộ. Nhờ đó, bớt khổ, tiến đến dứt khổ, được an vui.

2. KINH KIM CANG, ĐỨC PHẬT DẠY CÁCH NHÌN SUỐT TỘT HUYỄN HÓA

Kinh Kim Cang, đức Phật dạy:“Phàm những gì có tướng đều là hư vọng. Nếu thấy các tướng chẳng phải tướng tức thấy Như Lai.”(Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng. Nhược kiến chư tướng phi tướng tức kiến Như Lai.) Nghĩa là:

-   Hễ bất cứ cái gì có tướng thảy đều hư vọng, huyễn hóa, không thật.

-   Nếu nhìn, thấy biết các tướng chẳng phải tướng, tức là: Thấy các tướng là huyễn hóa, nhận ra “cái phi tướng” của các tướng, tức “Tánh Pháp Giới”.

Thì liền lìa, không dính mắc, tức “Tâm không”.

Tâm ta cùng pháp giới tánh vốn đồng, tâm cảnh như như, không còn phân biệt một hay khác, sắc và không.

-   Nhìn suốt qua các tướng, không dừng trụ (nếu thấy các tướng chẳng phải tướng).

Liền thấy Như Lai; tức là Như Lai hiện tiền; là Phật tánh nơi mình hiển hiện.

• Chứng đạo ca, Thiền sư Huyền Giác nói:

Bất kiến nhất pháp tức Như Lai,

Phương đắc danh vi Quán Tự Tại.[4]

Nghĩa là:

Chẳng thấy một pháp tức Như Lai.

Mới được gọi là Quán Tự Tại.

Là nói đến diệu nghĩa này, bao hàm cốt lõi của Bát Nhã Tâm Kinh và Kinh Kim Cang.

3. THẤY BIẾT CÁC PHÁP NHƯ THỊ, CHƯ PHẬT THƯỜNG HIỆN TIỀN

Còn mê thì thấy có chơn, có vọng. Ngộ thì hai tướng chơn vọng không còn. Các pháp vốn như thị, dù đang sanh diệt. Tánh tướng vốn đồng, tướng thường tự vắng lặng. Cụ thể:

-    Sanh cũng giả sanh. Diệt cũng không thật diệt. Cho nên các pháp có sanh diệt vẫn là bất động, vô sanh. Tuy bất động, nhưng vẫn thấy rõ tường tận các pháp chợt sanh chợt diệt liên tục không ngừng.

-   Có khi tùy duyên mà thị hiện sanh và diệt. Nhưng vẫn chưa từng đến đi sanh diệt bao giờ.

-    Như suốt qua áng mây để nhìn thấy bầu trời. Áng mây thì có tụ tán, sanh diệt, nhưng bầu trời vẫn thế. Nếu bám nhìn theo đám mây mà quên bầu trời thì bị sự tụ tán của đám mây chi phối, thấy có sanh diệt. Nếu thấu tột bầu trời thì dù mây có tụ tán, nhưng không bị chi phối gì cho nên không sanh không diệt bao giờ.

-   Các pháp như áng mây kia, tâm ta ví dụ như bầu trời thênh thang ấy. Mê thì thấy có sanh, có diệt. Ngộ rồi sẽ thấy chưa từng sanh diệt đến đi. Sanh tử, đến đi chỉ như thị, không ra ngoài tự tánh.

• Do đó Kinh nói:

Tất cả pháp chẳng sanh,

Tất cả pháp chẳng diệt.

Nếu hay hiểu như thế,

Chư Phật thường hiện tiền.

 Thường sống và thấy biết như thế thì tâm ta đồng tâm thể chư Phật. Nghĩa là: “Chư Phật thường hiện tiền.”

4. TÓM LẠI

Nếu cho rằng, Bát Nhã Tâm Kinh nói tất cả đều không, phá dẹp tình chấp, hay sạch hết tất cả, thì Kinh Kim Cang Phật dạy cách nhìn huyễn hóa (cái nhìn vô tướng); suốt qua các huyễn tướng để nhận ra cái “phi tướng, phi huyễn, vô tướng”. Và cuối cùng, Kinh Lăng Nghiêm, Pháp Hoa... chỉ ra tự tánh. Sống được bằng tự tánh thuần thục thì Phật pháp là tất cả hiện thành. Tuy thấy rõ các pháp có huyễn, có chơn, có sanh, có diệt, nhưng vẫn như như bất động, không sanh niệm tưởng, do đó vẫn là phi huyễn, phi chơn, không sanh không diệt bao giờ; là tinh thần Kinh Hoa Nghiêm dạy chúng ta.

Đây là cái nhìn theo tinh thần lập giáo, chứ sự thực Kinh Phật, một nghĩa bao gồm vô lượng nghĩa, và vô lượng nghĩa không ngoài một nghĩa cứu cánh, chân thật. Do vậy, nếu hành giả đã có công phu đáng kể, sẽ khéo thấy, trong một bài kinh, đức Phật đã hiển bày tất cả. Và hay ra, Bát Nhã Tâm Kinh đã đầy đủ toàn vẹn, viên dung và rốt ráo như thế.

• Cụ thể:

-   Chúng sanh do chấp mọi thứ là thật, do đó dính mắc, mê lầm, chịu đau khổ.

-   Đức Phật nói rõ sự thật: Tất cả đều huyễn hóa. Nhờ đó, lìa chấp trước, bớt mê lầm.

-   Không dừng trụ vào bất cứ gì, nhìn suốt qua các tướng. Liền đó, “Thấy, nghe, biết không ngoài chân tâm”.

-   Sống thuần thục, thấy biết như thị. Lúc này, tâm ta đồng với tâm thể chư Phật, tức là chư Phật thường hiện tiền.

-    Thấy ra một cách đầy đủ trọn vẹn như vậy, mới không bị Bát-nhã trói cột.

5. KHÔNG BỊ BÁT-NHÃ TRÓI CỘT

• Hòa thượng Đại Giác Liễn làm Quốc sư. Khi lớn tuổi, xin về núi dưỡng già. Vua Đường nói: “Núi xanh là thể như như của Bát-nhã, Hòa thượng định đi về đâu?”[5]

Đã ngộ Bát-nhã thì thấy “Núi sông là núi sông”. Ở đâu cũng là thể như như của Bát-nhã. Ở Vương triều cũng thế, vào núi xanh cũng thế. Đâu đâu cũng không ngoài thể Bát-nhã. Vậy còn đi đâu?

-   Nếu bỏ Vương triều về núi, là bỏ đây lấy kia, là đã trái với thể như như của Bát-nhã.

-   Nếu ở lại, không về núi thì bị Bát-nhã trói, chỉ có thể dừng ở mà không thể đi, là chưa được tự tại.

Phải làm sao? Không lẽ ngộ Bát-nhã rồi là phải ngồi yên một chỗ, không nhúc nhích?

• Ngài đáp lại bằng bài kệ:

Quân sứ cho hay xuất cấm thành,

Còn mời thần trụ chốn lều tranh.

Núi xanh chẳng chịu chứa ngàn vụng,

Tóc bạc lấy gì ích vạn cơ?

Ơn lớn rưới ban vừa thấm nhuận, 

Núi rừng tình vị khổ nhớ hoài.

Quân vương huống nữa như trời rộng,

Mảnh mây xin để tự tại bay.

• “Quân sứ cho hay xuất cấm thành, Còn mời thần trụ chốn lều tranh.”

-   Câu nói của vua Đường như là một câu hỏi đạo lý vậy thôi, chứ thật ra là vua đã thuận theo tôn ý của Hòa thượng Đại Giác Liễn và đã dựng lập lều tranh ở núi để có nơi cho Ngài về nghỉ.

• “Núi xanh chẳng chịu chứa ngàn vụng, Tóc bạc lấy gì ích vạn cơ?”

-   Hòa thượng Đại Giác Liễn đáp lại rất khiêm tốn và tinh tế. Không thể tu học còn vụng về, chưa thuần thục mà về ở núi được. Trong khi đó, Ngài thì còn nhiều vụng về. Do đó Ngài nói: “Núi xanh chẳng chịu chứa ngàn vụng”. Nhưng vì sao lại xin về núi?

-   Ngài nói: “Tóc bạc lấy gì ích vạn cơ?” Vì tôi già quá rồi, biết lấy gì để làm lợi ích cho nhiều người đây?

-   Tuy còn vụng, chưa được phép về núi. Nhưng già rồi, không còn làm được gì nữa. Không về núi thì biết làm sao hơn?

• “Ơn lớn rưới ban vừa thấm nhuận, Núi rừng tình vị khổ nhớ hoài.”

-   Ngài nói, ở trong cung thành, được ân sủng của vua ưu ái ban cho rất chu đáo, mọi thứ đều được tiện nghi. Sống mãi không chán, cho nên tuy ở đã lâu mà như vừa mới hôm qua (vừa thấm nhuận).

-   Khi về núi rừng đạm bạc, khó khổ hơn ở trong cung nhiều, cho nên chắc chắn nhớ ơn vua mãi không thôi.

• “Quân vương huống nữa như trời rộng, Mảnh mây xin để tự tại bay.”

-   Đây là lời đáp chính cho câu hỏi của vua Đường. Hòa thượng Đại Giác Liễn nói lý Bát Nhã rất khéo léo, tinh tế, sâu kín. Đồng thời lý và sự được trọn vẹn, thể và dụng viên mãn vô cùng.

-   Huống nữa, đức vua lớn lao như trời rộng kia. Còn Ngài như mảnh mây nhỏ. Với bầu trời thênh thang, mảnh mây có bay đi bay lại thì nào có ảnh hưởng gì. Đó là nghĩa đen.

-    Còn nghĩa bóng: Thể Bát-nhã như trời xanh lồng lộng. Tấm thân này như áng mây kia.

-    Còn mê, chấp kẹt thân thì khi đi lại là có đi lại thật, bị các tướng lưu chuyển, chi phối. Cho nên đi mãi cũng khổ, nằm mãi cũng khổ, ngồi hoài cũng khổ, đứng hoài cũng khổ, làm gì cũng không vừa lòng, không hợp ý, cũng đều khổ cả. Là do chưa làm chủ được thân tâm.

-    Đã ngộ thì đi đứng hay làm bất cứ gì cũng không động, vô ngại, không dính dáng gì. Tất cả đều tự tại giải thoát. Thì có rời cung vua đi về núi mà cũng chưa từng có đi đến bao giờ.

• Tóm lại: Hiện nay, “Nhằm chỗ nào để thấy nhau?”

-    Nếu tỏ sáng thì đã gặp nhau, luôn thấy nhau, không có gì ngăn che được. Thể dụng ngời ngời, đâu cần phân biệt kia đây.

-   Nếu chưa thì nghe hỏi liền dính tướng, có nghĩ suy, tìm thấy biết trên tướng, liền bị ngăn ngại, không thể thấy nhau. Nên thật thà tu hành mới có ngày tỏ sáng, hay ra.

-    Còn cố nghĩ suy nói năng hay làm bất cứ gì, đều không thoát khỏi lồng bẫy. Ở các pháp thì bị các pháp sai sử. Vào Bát-nhã cũng bị Bát-nhã trói cột. Sự thật là như vậy. Dù có mượn lời Phật Tổ để nói năng, đối đáp thì cũng khó khỏa lấp đầy được nỗi bất an trong lòng.

6. KẾT LUẬN 

Chúng sanh mê mờ thì bị các pháp trói buộc. Học Bát Nhã không khéo, lại bị cái như như của Bát-nhã trói. Khéo tu, chín chắn để áp dụng Bát Nhã trong đời sống, không lệch về lý hoặc sự, đạt đến sự lý viên dung, tự tại không ngăn ngại, mới đúng với diệu chỉ Bát Nhã đức Phật đã chỉ bày.