Khéo Dụng Tâm (Phần 08): Không Làm Gì Cả (Song Ngữ)

TT.Thích Tâm Hạnh

Chúng sanh do mê nên bị sai lầm, rơi vào các vọng, bất ổn. Tu hành cốt yếu phải giác ngộ, tức nhận lại bản tâm, các vọng tự sạch, dứt mê mờ.

Tâm tánh vô tướng, vốn tự sẵn sáng lâu rồi. Ngộ là trả lại chính nó, bất ngờ sáng ra. Muốn trở lại, phải khéo dụng công khế với tự tánh, mới có lúc bừng ngộ. 

Người không thể một nghe liền ngộ thì phải có phương pháp thực hành một cách căn bản, quyết chí dụng công, mới mong tiến đạo. Tuy nhiên, phải khế với tự tánh vô sanh, mới đắc lực. Cụ thể ngay đây, khéo sống về bằng tự tánh giác sáng vô tướng, không mê mờ, không tạo tác, công phu tương ứng, sẽ tiến mạnh.

Nếu hành giả có kinh nghiệm, sẽ quét sạch dấu vết của tâm bằng cách buông thư, bình thường mà không mê, sống thẳng đó, sức giác sáng tự mạnh, thênh thang. Cụ thể, không nghĩ rằng đang tu hay không tu, cũng không phải để mặc kệ hay thư giãn… Tất cả đều không phải, chỉ là buông thư, bình thường để cho tâm không rơi vào dấu vết nào cả; ‘không làm gì cả’ nhưng sáng ngời, không mê, ngay đó tự khế hợp bản tánh, là đang công phu miên mật. Khi thời tiết nhân duyên chín muồi, tánh tự bừng ngộ, mới hay ra, tánh tự vô sanh, đã sẵn vậy từ lâu lắm rồi, không cần làm thêm gì trong đó.

Phần đông chúng ta vì quá nhiệt tâm cho nên khi tu hành muốn phải tu như thế nào đó, phải làm gì đó mới chịu. Nhưng càng như thế thì lại rơi vào tạo tác sanh diệt, càng đi ngược với tự tánh vô sanh vốn sẵn, nên sự tiến bộ còn khiêm nhường, giới hạn.

Hằng ngày nếu phải làm như thế nào đó mới được xem là tu, tất nhiên cũng có những lợi lạc nhất định. Nhưng đó là lúc chúng ta còn khỏe, còn trong điều kiện cho phép thì mới có được những lạc an như vậy. Khi ở vào hoàn cảnh hoặc tình huống quá sức chịu đựng của bản thân, tất cả những kết quả trên đều tan biến, không cứu mình được. Khó khăn hơn, nếu lâm vào trường hợp bị sốc với thành phần thuốc, con người bị bức ngặt; hằng ngày luôn ‘phải làm gì đó, tu như thế nào đó’, công phu ấy lúc này bị vô lực, không thể ứng dụng được. Đây là sự thật và đã có người từng lâm vào tình trạng này. Mới thấy, cách dụng công ‘phải làm gì đó, tu như thế nào đó’ hãy còn nằm trong giới hạn, chưa suốt tột đến chỗ phi thường của đạo lý rốt ráo, chân thật.

Ngược lại, hành giả lúc nào cũng ở vào tâm thể giác sáng rõ ràng, bặt dấu vết, không mê, ngay đó đã vô tác, tức là ‘không làm gì cả’. Lúc này tâm tự trùm khắp, thấy biết tất cả mọi thứ chung quanh đang diễn ra, nhưng lại vượt thoát tất cả. Dụng tâm như thế sẽ không có tướng trạng công phu, nhưng tâm tự rạng ngời, thì chính là hành giả đang tu hành hết sức miên mật. Hằng ngày thực hành như vậy, sẽ quen ‘không làm gì cả’ thì trở lại tự tánh, tức đang tu, tâm lực sẽ rất mạnh, trí tuệ sáng biết hiện tiền. Đến khi lỡ gặp nguy kịch như bị sốc thuốc do dị ứng, bức ngặt, ngạt thở, hành giả đã có lực dụng mạnh, trí tuệ sáng biết và quen ‘không làm gì cả’ đã thuần thục cho nên lúc này cũng ‘không làm gì cả’ như trên, sẽ tự an trong tự tánh chính mình, không cần phải làm thêm gì cả. Đã ở trong tự tánh thì tất cả tự vượt thoát, lặng trong; nhận biết mọi thứ bức ngặt rõ ràng mà do vượt thoát thân tâm này cho nên những khó khăn kia không làm cho hành giả khó chịu. Đến lúc sắp từ giã cõi đời, nếu phải chịu những ép ngặt, đớn đau thì hành giả cũng ‘không làm gì’ như vậy, ngay đó tự an ổn, biết đường đi.

Đặc biệt, với các hành giả không phải trực nhận tự tánh mà dụng công theo cách hàng phục vọng tưởng phiền não để nhận bản tâm, sẽ phải đạt đến chỗ thuần tịnh. Lúc này do chưa ngộ tánh cho nên căn thức sẽ vi tế, sẽ tự biến hiện nhiều tướng không phải do mình chủ động. Nếu cố ‘làm gì đó, tu như thế nào đó’ để vượt qua thì không thể. Nhưng để mặc kệ, không tu thì cũng không tiến thêm. Nếu vị nào có kinh nghiệm trong công phu ‘không làm gì cả’ một cách thực sự, không mong các tướng ấy còn, cũng không cần nó hết, không can thiệp gì trên chúng, chỉ là sáng lại tánh mình thì các biến hiện trên tự mất lúc nào không rõ. Mới thấy, đây là công phu đặc biệt và rất cần thiết.

‘Không làm gì cả’ là một cách dụng tâm chứ không phải lười biếng, hời hợt hay công phu theo kiểu thả tâm lãng đãng, bồng bềnh, trôi nổi. Hành giả phải hết sức khéo léo và có kinh nghiệm trong việc hạ thủ công phu sẽ thực hành được. Chưa thể như thế, sẽ rơi vào tạo tác hoặc ngoan không và nhiều ngã rẽ khác, khó tiến đạo.

DOING NOTHING AT ALL

Sentient beings, because of delusion, fall into confusion — mistaking the illusory for the real and thus are caught in instability. The essence of spiritual practice lies in awakening — that is, in realising the true mind. Once it is realised, all illusions naturally fall away, and delusion comes to an end. 

The mind-nature is formless - ever inherently radiant since time immemorial. To awaken is to allow the mind-nature to reveal itself; the practitioner suddenly realises with undeniable clarity. Yet for it to reveal itself, one must subtly practise in accord with the true nature. Only then can there arise the moment of sudden awakening. 

For those who cannot awaken upon hearing just once, a fundamental method of practice is needed — therefore, a determined and diligent application of practice is essential if one is to make progress on the Path. However, this practice must be in accord with the unborn true nature; only then will it yield results. Specifically, here and now, one must skilfully live in accord with the formless, inherently aware nature — neither deluded nor fabricating. When the practice accords with this, it will gain vitality and steadily deepen. 

The experienced practitioner sweeps away all traces of the mind through letting go — resting in natural ease, without delusion — and simply ‘be’. The power of innate awareness then grows strong — spacious and unobstructed. 

In practical terms: one does not think of oneself as practising or not practising; nor is it about letting the mind drift aimlessly or merely relaxing. None of these apply. It is simply letting go — resting in natural ease — so that the mind leaves no trace at all. “Doing nothing at all,” yet radiant, with no lapse into forgetfulness. Right there, one is naturally in accord with the true nature. This is the seamless, true, diligent, and unbroken inner practice. When the conditions ripen, the nature suddenly awakens — and one realises: this unborn nature has always been so, needing no further fabrication or effort within it.

Most of us, out of over-eagerness, feel that in order to practise we must be doing something — we must practise in a certain way, we must exert ourselves in some deliberate manner in order to be satisfied.  Yet the more we pursue it in this way, the more we fall into fabrication and conditioning — moving ever further from the inherent, unborn nature that is already present. As a result, progress remains modest and limited. 

In daily life, if one feels that practice must take a certain form in order to be considered valid, then certainly, there may be particular benefits gained. However, such benefits come forth only when we are in good health, and when the external conditions are still favourable — only then can such peace and joy be experienced. When one encounters a situation that exceeds one’s capacity to endure, all previously attained results may vanish—unable to offer genuine refuge. More troubling still, for example, if one experiences a severe reaction to medication, both body and mind may become constricted and overwhelmed. For someone who has always relied on ‘having to do something’ or ‘practising in a particular way,’ their usual effort, in such a moment, becomes powerless—impossible to apply. This is a real occurrence; there are indeed those who have found themselves in precisely such a condition. It becomes clear then: the practice that clings to doing something or to method remains confined — it has not yet reached the extraordinary of ultimate, true Dharma. 

On the contrary, when the practitioner ever abides in the radiant awareness of mind-essence    — traceless and without lapse into forgetfulness — then, in that very moment, there is non-action, which is to say, ‘doing nothing at all.’ At this moment, the mind pervades all; it is fully aware of everything unfolding around it, yet remains completely beyond it all. Such mastering of mind carries no form, yet the mind shines with clarity. This is, in fact, the practitioner engaging in the most seamless, diligent, unbroken inner practice.

By practising as such day by day, one becomes familiar with ‘not doing anything’ — then one is in accord with the true nature. This itself is true practice. The mind’s vitality grows strong, and radiant wisdom manifests in the present. When faced with a critical situation—such as a severe allergic reaction, suffocation, or physical crisis — the practitioner, having cultivated strong inner power, clear awareness, and a steady familiarity with ‘not doing anything,’ will likewise do nothing. Resting effortlessly in the true nature, one remains at peace within oneself, with no need to add anything further. Abiding in the true nature, all is naturally transcended — silent and pure. Though fully aware of the pressing circumstances, the practitioner is no longer bound by body and mind; thus, the difficulties do not cause distress. Even in the final moments of life, should one face pain or pressing hardship, the practitioner likewise ‘does nothing’—resting right there in ease. At peace within, one clearly knows the path ahead. 

In particular, for practitioners who do not directly realise the true nature but instead engage in practice by subduing illusory thoughts and afflictions in order to recognise the true mind, they must reach a state of complete purity. At this stage, since the nature has not yet been realised, the sense faculties may subtly and spontaneously give rise to various phenomena — not through conscious intention. If one attempts to ‘do something’ or ‘practise in a certain way’ in order to move beyond them, it will not work. Yet, to leave things alone and not practise at all will also lead nowhere. 

If one has genuine experience in the practice of ‘not doing anything’—neither wishing for those phenomena to remain nor needing them to vanish, making no intervention whatsoever—simply allowing the light of one’s own nature to shine forth, then those manifestations will disappear on their own, without one’s knowing how or when. It becomes clear that this is a rare and essential practice. 

“Doing nothing” is a practice of mastering the mind — it is not laziness, not superficial, nor a practice in which the mind is left drifting aimlessly, floating without anchor. Only those who are truly skilful and experienced can live out such a practice. Without this capacity, one easily falls into contrived effort, dead emptiness, or various other deviations—making progress on the path extremely difficult.